Bà Lee Chang-wol, 80 tuổi, sống gần 40 năm trong ngôi nhà không cửa sổ tại đây. Nhà có lối vào rộng 1,2 m, bếp và phòng tắm thông nhau, phía trên là mạng lưới dây điện treo sát mái tôn. Cách đó một con đường 8 làn xe là các tòa chung cư cao tầng.
Khi đêm xuống, các tòa tháp chung cư sáng rực đối lập với bóng tối bao trùm Guryong. Ánh sáng yếu ớt của làng chỉ phát ra từ vài túp lều và cây thánh giá neon đỏ của nhà thờ. Khói bốc lên từ rác và than đang cháy dở.
Chính quyền thành phố đang giải tỏa khu vực này để tái thiết. Họ đề nghị bồi thường cho bà Lee 3.300 USD (khoảng 83 triệu đồng) và yêu cầu di dời trước giữa tháng 6. Nếu không thực hiện, bà sẽ bị cưỡng chế. Bà Lee từ chối vì số tiền này không đủ để tìm chỗ ở mới. “Chỉ sống qua ngày hôm nay đã đủ khó khăn rồi”, bà nói.
Làng Guryong hình thành từ cuối thập niên 1980, khi người nghèo bị đẩy khỏi trung tâm Seoul để chuẩn bị cho Olympic 1988. Họ dựng nhà tạm từ vật liệu tận dụng. Vào thập niên 1990, Guryong từng có 10.000 cư dân với các cửa hàng tạp hóa, tiệm cắt tóc và hội đồng tự quản.
Tuy nhiên, chính quyền không công nhận những ngôi nhà này là hợp pháp. Seoul từng dựng màn che để giấu Guryong khỏi tầm mắt du khách quốc tế. “Họ bị biến thành vô hình dù vẫn sống ở đó”, nhà nghiên cứu Lim Mi-ri nói.
Một số cư dân kiện thành phố, yêu cầu công nhận nơi ở hợp pháp để có quyền mua căn hộ mới và vay ngân hàng. “Nếu nơi chúng tôi sống không được coi là nhà, thì chúng tôi là gì?”, bà Lee nói.
Cuộc sống tại làng thiếu hụt các dịch vụ cơ bản. Điện và nước được kéo tự phát. Do vật liệu dễ cháy, làng thường xuyên xảy ra hỏa hoạn. Vụ cháy tháng 1 vừa qua thiêu rụi một phần làng, khiến 180 người phải sơ tán. Ông Baek Su-hyeon, 66 tuổi, hiện ngủ trong một túp lều sau khi nhà cháy. Ông từ chối khoản hỗ trợ 4.000 USD vì không đủ khả năng trả tiền thuê nhà lâu dài. “Việc này giống như cướp bóc những người không còn nơi nào khác để đi”, ông cho biết.
Từ năm 2023, chính quyền yêu cầu 1.107 hộ dân phải di dời. Thành phố dự kiến xây dựng 3.800 căn hộ mới, trong đó dành một phần cho cư dân cũ thuê lại. Tuy nhiên, hàng trăm người vẫn bám trụ để đòi quyền lợi.
Tại Seoul, giá bất động sản tăng nhanh hơn thu nhập khiến việc sở hữu nhà trở nên khó khăn. Số liệu từ Ngân hàng Kookmin cho thấy chỉ số PIR (tỷ lệ giá nhà trên thu nhập) tại Seoul đạt 15,2 vào cuối năm 2024. Một hộ gia đình trung bình mất hơn 15 năm tích lũy thu nhập mới có thể mua được một căn hộ. Với người nghèo ở Guryong, hy vọng có nơi ở mới càng xa vời.
Thành phố Seoul cho biết vẫn tiếp tục kế hoạch biến nơi này thành tổ hợp chung cư. Trong khi đó, những cư dân như bà Lee vẫn đang đấu tranh để được công nhận quyền cư trú.
Chờ 1 - 2 phút là bình thường, nhưng việc để người giao hàng đợi quá lâu là thiếu tôn trọng, nhất là giữa trời nắng gắt hay mưa lớn.
Lê Đạt (21 tuổi, sinh viên tại TP.HCM) cho biết vì ở ký túc xá nên anh thường xuyên đặt đồ ăn qua ứng dụng. Mỗi khi đặt hàng, anh đều chú ý điện thoại để kịp thời nghe máy khi shipper gọi và xuống nhận ngay, tránh để họ phải chờ đợi.
Đạt cho rằng không nên để người giao phải chờ đợi quá lâu. Nhận hàng trễ không chỉ ảnh hưởng đến thời gian của shipper mà còn làm gián đoạn các đơn hàng khác, thậm chí khiến họ mất cơ hội nhận thêm cuốc mới.
Trong trường hợp lỡ để shipper đợi lâu, Đạt nói sẽ chủ động xin lỗi, và nếu có thể thì gửi thêm tiền tip.
“Đặt hàng cần có trách nhiệm. Nếu chưa thể ra lấy ngay thì ít nhất nên báo trước cho shipper hoặc nhờ họ gửi ai đó”, Đạt bày tỏ.
Còn Hồng My (19 tuổi, TP.HCM) nói mỗi khi có đơn hàng, cô luôn chờ sẵn, cầm điện thoại để theo dõi. Một phần vì mong nhận được đồ sớm, phần khác là để tránh lỡ cuộc gọi giao hàng.
“Mình thường xuyên quan sát bản đồ trên ứng dụng để biết người giao hàng đang ở đâu. Khi thấy họ còn cách vài trăm mét, mình sẽ chủ động ra đứng đợi sẵn, không làm mất thời gian của nhau”, My nói.
My cũng chuẩn bị sẵn tiền mặt, hoặc thanh toán chuyển khoản trước. “Trời nắng thế này mà để mấy anh shipper đứng chờ thì tội lắm”, cô chia sẻ.
Phúc Như (27 tuổi, TP.HCM) cho biết mỗi lần đặt đồ ăn trên ứng dụng, cô thường tận dụng tối đa các mã khuyến mãi để giảm chi phí, sau đó dùng chính phần tiền tiết kiệm được để tip lại cho người giao hàng. Như nói đây là cách vừa không tốn thêm nhiều tiền mà lại giúp đỡ người giao thêm một chút.
Như nói thu nhập mỗi đơn của shipper thực tế không cao, trung bình khoảng 12.000 đồng. Ngay cả khi giao đơn ghép, có khi ba đơn chỉ khoảng 25.000 đồng chứ không phải 36.000 đồng như nhiều người nghĩ. Chưa kể, việc định vị trên ứng dụng đôi khi không chính xác, khiến shipper phải chạy thêm 1 - 2km là chuyện thường gặp.
Duy Quốc (23 tuổi, Huế) từng có thời gian làm người giao hàng, chủ yếu giao vào giờ cao điểm, cả những ngày nắng gắt lẫn mưa to. Anh cho biết thu nhập mỗi đơn không cao, khoảng 11.000-13.000 đồng, những ngày mưa có thêm phụ phí thì đỡ hơn một chút.
“Tiền tip tuy nhỏ, chỉ 1.000 - 2.000 đồng, nhưng cũng đủ khiến mình cảm thấy vui. Hay khách ra nhận hàng nhanh, đứng chờ sẵn càng vui hơn, dù sao họ cũng tôn trọng mình”, Quốc bày tỏ.
Quốc gặp nhiều kiểu khách khác nhau. Có người thân thiện, chủ động tip thêm, dù nhận hàng trễ vẫn vui vẻ xin lỗi nên khiến anh cảm thấy nhẹ lòng. Ngược lại, cũng có những trường hợp để shipper chờ 15 - 20 phút dưới trời nắng nóng hoặc mưa lớn mà không một lời giải thích cũng khiến anh không khỏi chạnh lòng.
Hồi tháng 2, nhà báo Andrew Penman ở London nhận thông báo viện dưỡng lão của chú ruột - ông Richard - sẽ tăng 7% phí chăm sóc kể từ ngày 1/4. Lý do cơ sở này đưa ra là để bù đắp lạm phát cùng sự leo thang của giá thực phẩm, điện nước và tăng lương cơ bản.
Ông Richard, một cựu giáo viên, bị đột quỵ ở tuổi 50 và cần hỗ trợ y tế mỗi ngày. Với mức điều chỉnh này, gia đình ông phải gánh thêm 104 bảng mỗi tuần, tương đương 5.400 bảng (khoảng 7.200 USD) một năm.
Tuy nhiên, mức tăng của ông Richard chưa phải cao nhất. Văn phòng luật Hugh James - đơn vị đại diện pháp lý cho những người tự chi trả viện phí - ghi nhận nhiều gia đình bị tăng phí tới 23%. Bà Lisa Morgan, trưởng nhóm thu hồi viện phí của Hugh James, cho biết hóa đơn hàng tháng của một khách hàng nữ đã đội từ 7.500 lên 9.500 bảng, đồng nghĩa họ phải trả thêm 24.000 bảng mỗi năm.
Khảo sát năm 2023 của tổ chức nghiên cứu UK Care Guide cũng chỉ ra mức phí viện dưỡng lão tại Anh tăng trung bình 11%, cá biệt có nơi tăng hơn 30%. Theo ông Saq Hussain, người sáng lập tổ chức, nguyên nhân cốt lõi đến từ sự thiếu hụt cơ chế bảo vệ pháp lý.
UK Care Guide sắp công bố kết quả cuộc khảo sát thứ hai về lĩnh vực này. "Tình hình đã trở nên tồi tệ hơn," ông Hussain nói. "Chúng tôi chứng kiến mức tăng lũy kế khoảng 15 đến 35% kể từ năm 2022, với chi phí trung bình hàng năm vượt quá 60.000 bảng ở nhiều vùng".
Tại Anh, người ở viện dưỡng lão chia làm hai nhóm: nhận tài trợ nhà nước (nếu có tiết kiệm dưới 23.250 bảng) và nhóm tự chi trả. Ngưỡng tài sản để xét duyệt tài trợ đã không thay đổi 15 năm.
Do thiếu kiểm soát giá trần, những gia đình tự chi trả đang bất đắc dĩ trở thành nguồn trợ giá chéo, gánh vác phần chi phí thiếu hụt cho những bệnh nhân được nhà nước tài trợ.
Trong khi đó, việc xin tài trợ toàn phần từ Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS) lại vô cùng khắt khe với tỷ lệ thành công chỉ đạt 17%. Gánh nặng tài chính buộc nhiều gia đình phải bán tài sản, tiêu vào tiền tiết kiệm hưu trí hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào người thân.
Theo ông Hussain, phương án đối phó tốt nhất hiện nay là yêu cầu cơ sở cung cấp bảng phân tích chi phí rõ ràng. Nếu nhận thấy sự vô lý, gia đình có thể khiếu nại lên Thanh tra Chăm sóc Xã hội và Chính quyền Địa phương (LGO). Thực tế vào năm 2025, cơ quan này đã buộc cơ sở Moors Park House (vùng Devon) phải hoàn tiền cho 19 người sau khi áp dụng phụ phí sai quy định.
Phương án cuối cùng là chuyển người thân sang cơ sở có mức phí thấp hơn. Tuy nhiên, các viện dưỡng lão nắm rõ chi phí thực tế và rào cản tâm lý của việc chuyển nơi ở, đặc biệt đối với người mắc chứng sa sút trí tuệ hoặc có nhu cầu y tế phức tạp.
"Trừ khi đáp ứng đủ điều kiện nhận tài trợ khắt khe của chính phủ, người cao tuổi hiện nay buộc phải đối mặt với một thị trường dịch vụ đầy rẫy bất cập," bà Caroline Abrahams, Giám đốc tổ chức Age UK, nhận định.
Căn bệnh viêm đa rễ thần kinh khiến tay chân Lan Anh bị teo cơ, việc đi đứng, cầm nắm cũng gặp nhiều khó khăn. Dẫu vậy, cô gái không than trách số phận mà luôn tích cực học hỏi.
Từ quê nhà Vĩnh Phúc, cô khăn gói vào TP.HCM nhập học năm 2020. Gần như mọi việc cô đều trông cậy vào những người bạn khi sống xa gia đình, di chuyển mỗi ngày bằng xe ôm công nghệ.
Thấm thoát đã sáu năm, nữ sinh viên khoa tâm lý học ngày ấy tốt nghiệp đại học loại giỏi và giờ đã trở thành chuyên viên tư vấn tuyển sinh chương trình học công nghệ tại một công ty ở TP.HCM. Đồng thời cô cũng là gương mặt tích cực trong các hoạt động dành cho người khuyết tật.
Lan Anh kể hồi 3 tuổi, các cơ vận động bắt đầu yếu dần, đi đứng hay ngã, vào cấp II thì hầu như việc di chuyển phải nhờ người khác hỗ trợ.
"Cảm giác tự ti lúc bé vơi dần và hoàn toàn biến mất. Tôi có gia đình yêu thương, có công việc ổn định, có những người bạn, đồng nghiệp đáng yêu. Tôi mong có thể kết nối những người khuyết tật với nhau, giúp nhau tự tin hơn", Lan Anh chia sẻ.
