“Để tuân thủ nguyên tắc an toàn hàng hải và tránh nguy cơ va phải thủy lôi, tất cả tàu thuyền dự định đi qua eo biển Hormuz cần sử dụng lộ trình thay thế khi lưu thông”, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm nay ra thông báo.
IRGC cũng công bố các hướng dẫn về lộ trình ra vào eo biển, thay thế luồng chính qua tuyến hàng hải huyết mạch này.
Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược hẹp, có nơi chỉ rộng khoảng 33-38 km. Trước đây, luồng chính cho tàu chở dầu đi lại chỉ rộng khoảng 3 km, nằm giữa vịnh Ba Tư và vịnh Oman.
Hồi cuối tháng 3, IRGC đã cho phép một số tàu hàng, tàu dầu đi qua Hormuz dưới sự hướng dẫn, hộ tống của họ theo lộ trình đi qua lãnh hải Iran quanh đảo Larak, thay vì theo luồng chính của eo biển.
Việc Iran mở lại eo biển Hormuz được tiến hành sau thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần đạt được với Mỹ vào đêm 7/4, rạng sáng 8/4, chỉ vài giờ trước khi tối hậu thư mà Tổng thống Donald Trump đưa ra cho Tehran hết hạn. Theo thỏa thuận, Iran đồng ý mở lại eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn, nhưng tàu thuyền đi qua sẽ chịu sự giám sát của lực lượng vũ trang Iran và phải tuân thủ một số “biện pháp kỹ thuật”.
Iran nói với các bên trung gian đàm phán rằng họ sẽ hạn chế số lượng tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz xuống khoảng chục chiếc mỗi ngày. Theo công ty cung cấp và phân tích dữ liệu S&P Global Market Intelligence, chỉ 4 tàu được phép đi qua eo biển Hormuz hôm 8/4 sau khi thỏa thuận ngừng bắn được công bố, con số thấp nhất từ đầu tháng và giảm mạnh so với hơn 100 tàu mỗi ngày trước khi chiến sự nổ ra.
Các bên trung gian và môi giới hàng hải cũng cho biết Iran yêu cầu các tàu phải thỏa thuận trước về phí quá cảnh, sau đó thanh toán bằng tiền điện tử hoặc đồng nhân dân tệ. Mức phí phụ thuộc vào kích thước của tàu và bao gồm phí quá cảnh cơ bản, phí hộ tống an ninh và phí xử lý hành chính.
Các nhà khai thác vận tải biển cho biết mức phí thường được ấn định trước khoảng một tuần. Theo các bên môi giới và chủ tàu, khoản thanh toán có thể lên tới 2 triệu USD đối với một siêu tàu chở dầu có sức chứa khoảng hai triệu thùng.
Quan chức từ các nước Arab vùng Vịnh phản đối việc thu phí, cho rằng đề xuất của Iran vi phạm các hiệp ước quốc tế, như Công ước Liên Hợp Quốc về luật biển, vốn đảm bảo quyền tự do hàng hải qua các khu vực như eo biển Hormuz.
Luật hàng hải quốc tế không cho phép chính phủ các nước thu phí đối với việc đi lại qua các tuyến đường biển tự nhiên như eo biển Hormuz, eo biển Manche, Gibraltar và Malacca.
Các nhà sản xuất năng lượng vùng Vịnh kiên quyết phản đối bất kỳ thỏa thuận nào yêu cầu phải trả tiền cho Iran. Những bên trung gian hòa giải dự đoán yêu cầu của Iran sẽ làm phức tạp thêm các cuộc đàm phán trong những tuần tới nhằm hướng tới lệnh ngừng bắn lâu dài.
Truyền thông Iran hôm 8/4 đưa tin nước này đã tạm đóng trở lại eo biển Hormuz để phản ứng với việc Israel tiếp tục tấn công vào Lebanon, bất chấp thỏa thuận ngừng bắn.
Trong khi đó, Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho rằng thỏa thuận ngừng bắn với Iran không bao gồm vấn đề Lebanon. Ông cảnh báo Tehran nên giữ lời hứa mở cửa eo biển Hormuz cho các tàu dầu lưu thông. “Thẳng thắn mà nói, nếu phá vỡ thỏa thuận, họ sẽ phải gánh những hậu quả nghiêm trọng”, ông nói.
Huyền Lê (Theo AFP, Wall Street Journal, NY Times)
Ảnh vệ tinh thương mại chụp ngày 10/4 và được CNN phân tích hôm 14/4 cho thấy nỗ lực của Iran nhằm dọn dẹp lối vào các căn cứ tên lửa ngầm ở gần thành phố Khomeyn và Tabriz, trong đó các máy xúc đang hoạt động trên đống đổ nát và múc đất đá lên xe tải.
Sam Lair, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Không phổ biến vũ khí hạt nhân James Martin (CNS) ở Mỹ, cho rằng động thái này là điều đã được dự đoán trước. "Thỏa thuận ngừng bắn đồng nghĩa chấp nhận rằng đối phương sẽ khôi phục một phần năng lực quân sự mà bạn vừa phải tốn rất nhiều thời gian, công sức và tiền bạc để phá hủy", ông nói.
Lair nhận định đây là một phần trong kế hoạch vận hành các căn cứ tên lửa ngầm của Iran. "Điều này phù hợp với khái niệm hoạt động tổng thể của thành phố tên lửa, đó là chống chịu đòn tập kích phủ đầu, khai thông lối ra vào rồi phóng tên lửa trở lại", ông giải thích.
Giới chức Mỹ và Iran chưa bình luận về thông tin.
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth tuần trước tuyên bố chương trình tên lửa của Iran đã bị "phá hủy về chức năng", trong đó tên lửa và bệ phóng đã "cạn kiệt, bị tàn phá và gần như hoàn toàn mất hiệu quả".
Dù vậy, Wall Street Journal ngày 10/4 dẫn các báo cáo của tình báo Mỹ cho rằng Iran vẫn có thể khôi phục một phần lực lượng tên lửa bất chấp các cuộc không kích liên tục của Mỹ và Israel trong 6 tuần xung đột.
Tuy hơn một nửa bệ phóng của Iran đã bị phá hủy, hư hại hoặc mắc kẹt trong các hầm ngầm bị đánh sập, nhiều bệ phóng vẫn có thể được sửa chữa hoặc đào lên để tiếp tục sử dụng, theo các quan chức Mỹ.
Giới chức Israel nói khoảng 2/3 bệ phóng tên lửa đạn đạo tại Iran đã bị vô hiệu hóa trong xung đột, song cũng lưu ý rằng Tehran có thể thu hồi nhiều bệ phóng đang bị chôn vùi dưới lòng đất sau các cuộc tập kích.
Cũng theo giới chức Mỹ và Israel, kho tên lửa Iran đã giảm khoảng một nửa so với trước khi xung đột bùng phát, song nước này vẫn còn hàng nghìn tên lửa đạn đạo tầm ngắn và tầm trung có thể được đưa ra khỏi nơi cất giấu hoặc lấy từ cơ sở dưới lòng đất.
"Các quan chức Israel nói rằng Iran còn hơn 1.000 trong tổng số 2.500 tên lửa tầm trung mà nước này ước tính sở hữu vào thời điểm chiến sự bùng phát. Phần còn lại đã được khai hỏa hoặc bị phá hủy", WSJ cho hay.
Theo trang tin Axios (Mỹ), ông Pete Hegseth - Bộ trưởng Chiến tranh của Mỹ - đang trở thành mục tiêu hàng đầu mà Đảng Dân chủ nhắm đến bên trong nội các của Tổng thống Donald Trump, sau khi Bộ trưởng An ninh nội địa Kristi Noem và Bộ trưởng Tư pháp Pam Bondi bị sa thải.
Các cuộc thăm dò cho thấy ông Hegseth là một trong những thành viên nội các có mức độ ủng hộ thấp nhất, trong bối cảnh chi phí leo thang của cuộc xung đột với Iran tiếp tục ảnh hưởng xấu tới hình ảnh của ông.
Ngày 6-4, bà Yassamin Ansari, dân biểu Đảng Dân chủ đến từ bang Arizona, cho biết bà sẽ đệ trình các điều khoản luận tội nhằm vào ông Hegseth vào tuần tới vì cho rằng vị bộ trưởng này "liên tục vi phạm lời tuyên thệ nhậm chức và nghĩa vụ đối với Hiến pháp".
"Việc ông Hegseth liều lĩnh gây nguy hiểm cho các binh sĩ Mỹ và liên tục phạm tội ác chiến tranh là cơ sở để luận tội và bãi nhiệm" - nữ nghị sĩ tại Hạ viện Mỹ cáo buộc.
Bà Ansari - người Mỹ gốc Iran - cũng kêu gọi nội các kích hoạt Tu chính án thứ 25 trong Hiến pháp Mỹ để loại ông Trump khỏi chiếc ghế quyền lực hiện tại do "những tuyên bố điên rồ" của ông về cuộc chiến.
Bà dẫn lại một bài đăng của ông Trump trên nền tảng Truth Social vào cuối tuần qua. "Thứ Ba (ngày 7-4) sẽ là ngày của nhà máy điện và ngày của cầu, gộp lại thành một, tại Iran. Sẽ không gì sánh bằng! Hãy mở cái eo biển chết tiệt đó đi, nếu không các người sẽ phải sống trong địa ngục. Cứ chờ xem!" - ông Trump viết bằng những ngôn từ nặng nề trên nền tảng Truth Social hôm 5-4.
"Tu chính án thứ 25 tồn tại là có lý do. Nội các của ông ấy nên sử dụng nó. Số phận của binh sĩ Mỹ, người dân Iran và chính nền tảng trong hệ thống toàn cầu của chúng ta đều đang bị đe dọa" - bà Ansari nói.
Với việc Đảng Cộng hòa đang kiểm soát cả Thượng viện và Hạ viện Mỹ, nỗ lực luận tội của bà Ansari khó có thể thành công. Việc kết tội và phế truất tổng thống hoặc quan chức liên bang cấp cao đòi hỏi ít nhất 2/3 số thượng nghị sĩ có mặt bỏ phiếu thuận.
Ngoài ra hầu như không có khả năng nội các của Tổng thống Trump - vốn gồm nhiều người trung thành với ông - kích hoạt Tu chính án thứ 25.
Bà Ansari không phải là thành viên Đảng Dân chủ đầu tiên đề xuất luận tội ông Hegseth. Dân biểu Shri Thanedar đến từ bang Michigan từng đệ trình các điều khoản luận tội nhằm vào người đứng đầu Lầu Năm Góc hồi năm ngoái, nhưng đến nay vẫn chưa được đem ra bỏ phiếu.
"Tôi kêu gọi toàn thể thanh niên, giới văn nghệ sĩ, các vận động viên và nhà vô địch tham gia chiến dịch toàn quốc 'Hàng rào người của thanh niên Iran vì tương lai tươi sáng'. Vào 14h ngày 7/4, tại các nhà máy điện trên khắp cả nước, bất kể có đức tin hay quan điểm chính trị thế nào, chúng ta sẽ nắm tay nhau để khẳng định: tấn công cơ sở hạ tầng dân sự là tội ác chiến tranh", Thứ trưởng Bộ Thanh niên và Thể thao Iran Alireza Rahimi viết trên mạng xã hội X ngày 6/4.
Theo ông Rahimi, sáng kiến này nhằm thể hiện tinh thần đoàn kết dân tộc và ủng hộ lực lượng vũ trang chống lại những kẻ tấn công.
"Đó cũng sẽ là dấu hiệu cho thấy cam kết của giới trẻ trong việc bảo vệ cơ sở hạ tầng quốc gia và xây dựng tương lai tươi sáng", ông nêu thêm.
Bài đăng xuất hiện sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 4/4 cho Iran 48 giờ để đạt thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz nếu không muốn cơ sở hạ tầng dân sự, trong đó có cầu và nhà máy điện, bị tàn phá. Ông Trump sau đó lùi hạn chót đến trước 20h ngày 7/4 (7h ngày 8/4 giờ Hà Nội).
Giới chức Iran bác bỏ tối hậu thư, cảnh báo "mọi hành động liều lĩnh" của Mỹ sẽ khiến toàn khu vực "chìm trong biển lửa".
Iran phụ thuộc chủ yếu vào các nhà máy nhiệt điện, nơi tạo ra hơn 95% lượng điện năng cung cấp cho khoảng 40,6 triệu người sử dụng, trong đó có 32,3 triệu hộ gia đình, theo Bộ Năng lượng Iran. Các chuyên gia cho rằng việc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran sẽ gây ra những hậu quả nặng nề đối với nước này.
Trong khi đó, Elai Rettig, trợ lý giáo sư về chính sách năng lượng tại Đại học Bar Ilan ở Israel, cho biết ngành điện Iran vốn bất ổn nên Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã tự đảm bảo nguồn điện dự phòng thông qua máy phát điện diesel và các nhà máy điện nhỏ đặt cạnh cơ sở của họ.
"Điều này đồng nghĩa các đợt mất điện diện rộng không chắc sẽ ngăn cản lực lượng này tiếp tục hoạt động và phóng tên lửa", chuyên gia Rettig nhận định.
Trước những lo ngại rằng tập kích các cơ sở dân sự có thể vi phạm luật pháp quốc tế, Thư ký Báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt tháng trước khẳng định quân đội Mỹ sẽ luôn hành động "trong khuôn khổ pháp luật". Bà giải thích rằng Tổng thống Trump đang gây sức ép để buộc Iran chấp nhận đàm phán, đồng thời cảnh báo năng lực quân sự của Mỹ "vượt xa tưởng tượng".
