“Chi phí khám chữa bệnh gia tăng mạnh, đặc biệt từ các bệnh mạn tính không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch, rối loạn chuyển hóa đang tạo áp lực ngày càng lớn lên quỹ bảo hiểm y tế (BHYT)”, Phó Giám đốc BHXH Việt Nam Nguyễn Đức Hòa nói tại hội thảo Hướng tới hệ thống bảo hiểm y tế bền vững tại Việt Nam, do cơ quan này phối hợp với Đại sứ quán Đan Mạch và Novo Nordisk Việt Nam tổ chức hôm 16/4 tại Hà Nội.
Báo cáo của BHXH Việt Nam tại hội thảo cho thấy năm 2025 cả nước có gần 98 triệu người tham gia BHYT, đạt tỷ lệ bao phủ hơn 95% dân số. Tổng số lượt khám chữa bệnh BHYT vượt 195 triệu, tăng 6,5% so với năm trước, trong khi chi phí đề nghị thanh toán lên tới 166.400 tỷ đồng, tăng hơn 16%.
Đáng chú ý, phần lớn chi phí đến từ các bệnh mạn tính. Quỹ BHYT hiện chi trả cho gần 8 triệu người tăng huyết áp, hơn 3,3 triệu bệnh nhân đái tháo đường, trên 1,1 triệu người mắc bệnh hô hấp mạn tính và khoảng 500.000 bệnh nhân ung thư. Riêng nhóm bệnh không lây nhiễm ghi nhận khoảng 51 triệu lượt khám, với tổng chi gần 20.000 tỷ đồng, tăng gần 18%.
PGS Vũ Thị Thanh Huyền, Trưởng khoa Nội tiết – Cơ xương khớp, Bệnh viện Lão khoa Trung ương, cho hay bệnh đái tháo đường và các rối loạn chuyển hóa không còn xuất hiện đơn lẻ mà thường đi kèm nhiều bệnh lý tim mạch, thận, làm chi phí điều trị tăng vọt và tạo áp lực lớn lên quỹ BHYT. Tại Việt Nam, điểm đáng lo ngại là phần lớn chi phí điều trị không nằm ở giai đoạn sớm mà tập trung vào xử lý biến chứng.
“Bệnh nhân thường không mắc một bệnh riêng lẻ mà đi kèm 2–3 bệnh như tim mạch, thận, rối loạn chuyển hóa”, bà Huyền nói, dẫn chứng khoảng 55% bệnh nhân đái tháo đường có biến chứng tim mạch, 1/3 tiến triển thành bệnh thận mạn. Hơn 80% trường hợp được phát hiện khi đã ở giai đoạn muộn, khiến chi phí điều trị tăng gấp nhiều lần, thậm chí phải lọc máu hoặc can thiệp chuyên sâu.
Một trong những nguyên nhân chính là tỷ lệ kiểm soát bệnh còn thấp. Hiện chỉ dưới 30% bệnh nhân đạt mục tiêu đường huyết, làm gia tăng nguy cơ biến chứng và kéo theo chi phí tích lũy lớn. Đáng chú ý, thừa cân và béo phì là yếu tố nguy cơ nổi bật. Khoảng 90% bệnh nhân đái tháo đường type 2 có tình trạng này, liên quan đến lối sống ít vận động, chế độ ăn giàu năng lượng và áp lực công việc.
Ông Erik Wiebols, Tổng Giám đốc Novo Nordisk Việt Nam, cho hay các bệnh mạn tính hiện chiếm hơn 70% gánh nặng bệnh tật và trên 80% số ca tử vong tại Việt Nam. Điều này cho thấy sự cần thiết cấp bách của việc chuyển hướng từ điều trị sang phòng ngừa và quản lý bệnh một cách sớm, toàn diện và bền vững. Việc kiểm soát hiệu quả các bệnh lý rối loạn chuyển hóa như béo phì, đái tháo đường, tim mạch và bệnh thận mạn không chỉ giúp giảm biến chứng lâu dài mà còn tối ưu nguồn lực BHYT, giảm chi phí xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy hiệu quả của cách tiếp cận này. Một số quốc gia đã triển khai mô hình phân tầng nguy cơ, can thiệp sớm với nhóm nguy cơ trung bình nhằm tránh chuyển nặng, qua đó giảm chi phí điều trị dài hạn. Như ở Thái Lan, các bệnh không lây nhiễm như béo phì, đái tháo đường đang tạo gánh nặng kinh tế khổng lồ, buộc chính sách y tế phải chuyển hướng sang phòng ngừa sớm và quản lý toàn dân.
PGS Petch Rawdaree, Chủ tịch Liên đoàn Hiệp hội Phòng chống Bệnh không lây nhiễm (Thái Lan), cho biết nước này áp dụng cách tiếp cận phân tầng nguy cơ dân số thành ba nhóm: nguy cơ thấp (khoảng 50%), nguy cơ trung bình (35-40%) và nguy cơ cao. Nhóm nguy cơ trung bình được coi là “điểm chặn” quan trọng, hiện chiếm khoảng 30-35% chi phí y tế. Trong khi đó, nhóm nguy cơ cao dù chỉ chiếm khoảng 5% dân số nhưng lại gánh tới 40-55% tổng chi phí y tế.
Chính sách của Thái Lan vì vậy tập trung đồng thời vào nhiều trụ cột, nâng cao sức khỏe cộng đồng, tăng cường y tế cơ sở, sàng lọc sớm, quản lý liên tục và huy động sự tham gia của toàn xã hội, từ chính phủ đến khu vực tư nhân. “Chiến lược hiệu quả nhất là ngăn họ chuyển nặng, thay vì chỉ tập trung điều trị nhóm đã có biến chứng”, ông nói.
Ngày 16/4, bác sĩ Lê Hồng Nga, Phó giám đốc Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật TP HCM, cho biết kết quả cấy dịch não tủy của bệnh nhi dương tính với vi khuẩn não mô cầu Neisseria menigitidis nhóm B.
Các bác sĩ xác định bệnh nhi mắc viêm màng não mô cầu thể tối cấp - thể nặng nhất, diễn tiến rất nhanh. Chỉ trong thời gian ngắn từ khởi phát đến nhập viện, bệnh đã chuyển nặng và không qua khỏi dù được điều trị tích cực.
Thời gian gần đây, số ca viêm màng não mô cầu có xu hướng tăng, với 24 trường hợp được ghi nhận trong 3 tháng đầu năm, trong đó 4 ca tử vong, cao hơn cùng kỳ. Ca bệnh xuất hiện rải rác, tập trung tại khu vực Đông Nam Bộ. Một số địa phương như Cà Mau, An Giang cũng ghi nhận ca mắc và tử vong.
Não mô cầu do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến viêm màng não và nhiễm trùng nặng trên thế giới. Theo Viện Pasteur TP HCM, từ năm 2014 đến 2025, não mô cầu nhóm B chiếm hơn 98% các trường hợp mắc bệnh tại khu vực phía Nam, thường gặp ở trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, thanh thiếu niên 15-24 tuổi và người suy giảm miễn dịch.
Vi khuẩn não mô cầu thường cư trú tự nhiên ở lớp niêm mạc vùng mũi họng của con người, nhưng một khi đã vượt qua được hàng rào bảo vệ và "xâm lấn", bệnh sẽ diễn tiến cực kỳ nhanh chóng, có thể cướp đi sinh mạng hoặc để lại di chứng tàn phế nặng nề chỉ trong vòng 24 giờ. Vi khuẩn lây truyền thông qua việc tiếp xúc trực tiếp đường hô hấp với các giọt bắn từ người bệnh hoặc người lành mang trùng.
Các chuyên gia dự báo thời gian tới có thể tiếp tục ghi nhận thêm ca bệnh nếu không kiểm soát sớm, nhất là tại những khu vực đông dân cư và có sự di chuyển dân số thường xuyên. Phòng bệnh bằng cách tiêm vaccine, giữ vệ sinh cá nhân, hạn chế tiếp xúc nguồn lây và đến cơ sở y tế ngay khi có triệu chứng nghi ngờ như sốt cao, đau đầu, cứng cổ.
Hôm 7/4, Nguyễn Quỳnh Nhi và Nguyễn Văn Dũng ngồi bên nhau, cẩn thận viết tên từng khách mời lên những tấm thiệp hồng. Đám cưới của hai sinh viên Đại học Công nghiệp Hà Nội sẽ diễn ra vào cuối tháng. Bầu không khí bình yên trong căn phòng nhỏ trái ngược với những bản bệnh án mang kết luận thương tật 93% của cô dâu và 97% của chú rể. Họ đang chuẩn bị cho ngày trọng đại nhất đời mình sau tròn hai năm trở về từ cửa tử.
Dũng kể chuyến du lịch Hà Giang kỷ niệm ba năm yêu nhau kết thúc trong vụ tai nạn thảm khốc. Chiếc xe giường nằm chở họ cùng 22 hành khách đâm trực diện vào một xe container, hồi tháng 3/2024. Cú tông bóp méo hoàn toàn phần đầu xe, cướp đi sinh mạng 5 người tại chỗ. Trong khoảnh khắc khung sắt khổng lồ đổ ập xuống, Dũng chia sẻ đã dùng chút sức lực cuối cùng kéo Nhi về phía mình. Lựa chọn mang tính bản năng ấy đã cứu mạng người anh yêu nhưng khiến đôi tay chàng trai đứt lìa gân và mất đi hai ngón.
Đội cứu hộ phải dùng cưa chuyên dụng để cắt bỏ khung xe, đưa cả hai ra ngoài trong tình trạng nguy kịch. "Tại Bệnh viện Việt Đức, cơ hội sống sót của chúng tôi được bác sĩ đánh giá ở mức rất thấp", Nhi kể. Nhi hôn mê 7 ngày, Dũng hôn mê 17 ngày và từng ba lần ngưng tim.
Tai nạn để lại di chứng nặng nề. Vỡ xương mặt, dập sống mũi, gãy nhiều đốt sống và hỏng mắt trái, Nhi từng không dám nhìn vào gương. Từ một cô gái 24 tuổi tự chủ, cô buộc phải làm quen với việc mọi sinh hoạt phụ thuộc vào cha mẹ, trải qua 7 ca phẫu thuật, trong đó có một lần thay khớp háng.
Về phần Dũng, anh thức dậy sau 4 cuộc mổ phức tạp với cơ thể chằng chịt sẹo và thị lực một bên mắt sụt giảm. Nỗi sợ hãi lớn nhất của chàng trai lúc bấy giờ không phải là cái chết, mà là ánh mắt thất vọng của Nhi khi nhìn thấy hình hài khiếm khuyết của anh.
Theo các báo cáo được công bố trên Tạp chí Y khoa The Lancet, tỷ lệ bệnh nhân chấn thương sọ não và đa chấn thương gặp phải Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) và trầm cảm lâm sàng lên tới hơn 30%. Tuy nhiên, y văn thế giới cũng chứng minh sự hiện diện của một hệ thống hỗ trợ gia đình vững chắc đóng vai trò như một liệu pháp can thiệp tâm lý mạnh mẽ nhất. Nhờ sự đồng hành tuyệt đối từ hai bên gia đình, cặp đôi dần vượt qua giai đoạn khủng hoảng hoảng loạn ban đầu để đối diện với thực tại.
Việc tìm lại thăng bằng bắt đầu từ những nỗ lực nhỏ nhất. Không chấp nhận cảnh nằm một chỗ, Nhi gượng dậy tìm kiếm các công việc tiếp thị trực tuyến để tự trang trải chi phí sinh hoạt. Dũng nỗ lực hoàn thành đồ án tốt nghiệp đại học dù thị lực ngày càng yếu. Dưới góc độ thần kinh học, sự trở lại với công việc của họ chính là một hình thức phục hồi chức năng nhận thức thiết yếu. Các chuyên gia y tế khẳng định việc duy trì hoạt động trí óc giúp bệnh nhân chấn thương sọ não kích thích tính dẻo dai của não bộ (neuroplasticity), ngăn ngừa sự suy giảm trí tuệ vĩnh viễn.
Bên cạnh đó, quá trình Nhi học cách chấp nhận khuôn mặt với một bên mắt hỏng và việc Dũng bình thản sống chung với đôi bàn tay khiếm khuyết phản ánh nguyên lý của Liệu pháp Chấp nhận và Cam kết (ACT) trong tâm lý học lâm sàng.
"Việc chấp nhận thương tật vĩnh viễn giúp bệnh nhân thoát khỏi trạng thái hoài niệm quá khứ để chủ động thiết lập lại một cuộc đời mới", thạc sĩ Cao Trần Thành Trung, Giám đốc điều hành Trung tâm Tâm lý Lumos, nói.
Khoảnh khắc chiếc thanh sắt đổ xuống chuyến xe khách năm ấy vẫn in đậm trong tâm trí Nhi. Động tác kéo tay của Dũng đã trở thành lý do lớn nhất thôi thúc cô phải sống và chọn người đàn ông này làm bạn đời. Dũng cũng tâm sự anh nỗ lực không ngừng vì "không muốn tự bỏ rơi chính mình và gia đình".
Theo ThS.BS Bùi Thị Duyên, Phó trưởng Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Quân y 175, thời điểm ăn uống quan trọng không kém chất lượng bữa ăn. Cơ thể vận hành theo nhịp sinh học, trong đó khả năng chuyển hóa năng lượng thay đổi theo từng thời điểm trong ngày.
Vào buổi tối, độ nhạy insulin giảm, cơ thể xử lý glucose kém hiệu quả. Nếu ăn muộn, đặc biệt là nhiều tinh bột hoặc chất béo, phần năng lượng dư thừa dễ chuyển thành mỡ tích trữ.
Nghiên cứu trên Cell Metabolism cho thấy người ăn muộn sẽ giảm cân kém hiệu quả hơn dù cùng chế độ ăn. Nghiên cứu khác trên Obesity cũng ghi nhận việc tiêu thụ nhiều năng lượng vào buổi tối làm tăng đề kháng insulin và nguy cơ rối loạn chuyển hóa.
Không chỉ ảnh hưởng cân nặng, ăn tối muộn còn tác động xấu đến hệ tiêu hóa và giấc ngủ. Ăn sát giờ ngủ khiến dạ dày vẫn phải hoạt động khi cơ thể nghỉ ngơi, làm tăng nguy cơ trào ngược dạ dày - thực quản, đầy bụng và khó ngủ. Theo American Journal of Gastroenterology, ăn trong vòng 3 giờ trước khi ngủ làm tăng đáng kể nguy cơ trào ngược.
Về lâu dài, thói quen ăn muộn còn liên quan đến nhiều bệnh mạn tính. Báo cáo của Endocrine Society cho thấy ăn muộn có thể làm tăng đường huyết, giảm khả năng đốt mỡ, từ đó góp phần gây hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường type 2 và bệnh tim mạch.
Bác sĩ khuyến cáo nên ăn trước giờ ngủ ít nhất 2-3 giờ. Tránh bữa tối quá nhiều năng lượng, đặc biệt là đồ chiên, nhiều đường. Hạn chế ăn sau 22h.
