Tại dãy trọ trên đường Đoàn Thị Điểm (phường Dĩ An, TP.HCM), chị Phạm Thị Thu Thảo (22 tuổi, quê ở Đắk Lắk) bắt đầu một ngày mới sớm hơn thường lệ để tìm cách chống nóng trước khi mặt trời lên cao. Nắng nóng kéo dài làm thay đổi hoàn toàn nhịp sinh hoạt của cô gái trẻ.
Với giá thuê 1,5 triệu đồng/tháng, nơi đây từng là chỗ nghỉ ngơi ổn định của chị Thảo suốt 2 năm qua. Song, đợt nắng nóng kỷ lục từ đầu tháng 4 đã biến căn phòng vốn dĩ quen thuộc thành một “lò hầm” đúng nghĩa. Căn phòng nằm ở tầng cao nhất, trực tiếp hứng chịu ánh nắng từ mặt trời nên nhiệt độ trong phòng lúc nào cũng cao.
Từ 11 giờ trưa đến 15 giờ chiều là khoảng thời gian khắc nghiệt nhất, khi nhiệt độ trong phòng lên cao đến mức có lúc chị chị cảm thấy lừ đừ. Bên trong căn phòng nhỏ, chị Thảo xoay xở đủ cách để chống chọi với cái nắng nóng.
Chiếc quạt hơi nước trong góc phòng luôn chạy hết công suất. Để mát hơn, chị Thảo để những chai đá lạnh được làm đông từ đêm hôm trước vào khay chứa. “Mỗi mẻ đá như vậy chỉ dùng được khoảng 2-3 tiếng là tan ra hết, phải bỏ mẻ đá lạnh khác vào”, chị Thảo chia sẻ.
Muốn căn phòng bớt bí bách, chị nghĩ ra cách treo tạm chiếc áo ngay ô cửa sổ. Vừa giúp cản bớt những luồng nắng gắt dội thẳng vào giường, vừa giữ cho không khí được lưu thông. Đêm xuống, chị mở toang cả cửa chính lẫn cửa sổ để “mượn” chút gió trời cho dễ ngủ, lấy sức đi làm.
Không chỉ vậy, chị còn quyết định dán tấm cách nhiệt lên gác lửng. Nhưng hơi nóng vẫn bủa vây khiến gác không thể là chỗ để nằm. Chị đã tận dụng nơi này làm nơi phơi đồ vì nóng nên đồ khô nhanh.
Khi được hỏi lý do tại sao không lắp máy lạnh, chị Thảo chia sẻ: “Tiền điện là một gánh nặng. Hơn nữa phòng trọ tôi ở gộp chung nhà bếp, nhà vệ sinh và không có vách ngăn. Nếu lắp máy lạnh, mùi thức ăn sẽ ám khắp nơi, không thể thoát ra được”.
Giữa căn phòng trọ oi bức, cô gái 22 tuổi vẫn cố gắng tìm cách xoay xở, hy vọng về một ngày có thể chuyển đến nơi ở mới tiện nghi hơn.
Khắc nghiệt hơn là những dãy trọ chỉ được lợp bằng tôn. Những tấm tôn giống như những “tấm pin thu nhiệt”, dội thẳng luồng nhiệt hầm hập xuống không gian phòng trọ chật hẹp. Trong những căn phòng thiếu cửa sổ, không khí nóng bị “nhốt” lại không lối thoát.
Men theo lối đi hẹp giữa những dãy nhà lợp tôn sẫm màu ở con hẻm Võ Duy Ninh (phường Thạnh Mỹ Tây, TP.HCM), chúng tôi dừng lại trước một căn phòng nhỏ chưa đầy 8 m2. Chừng ấy diện tích với bốn bề vách và mái đều là tôn sẫm màu, là nơi ăn ở, sinh hoạt hằng ngày của ông Đặng Hoài Thanh Phong (50 tuổi).
Làm nghề bán vé số, buổi trưa ông Phong định về ngả lưng nhưng đành bất lực vì phòng quá nóng nực khiến mồ hôi chảy ròng ròng. “Phòng nóng lắm, ở không nổi. Nhiều khi tôi thấy đứng ngoài đường, tìm bóng cây mà trú còn mát hơn ở trong nhà mình”, ông Phong than thở. Với ông, những hôm đứng gió, chiếc quạt như thổi thêm hơi nóng từ mái tôn dội xuống, khiến căn phòng chẳng khác nào một lò hầm kín.
Với giá thuê hơn 1 triệu đồng/tháng, phòng trọ đối với ông Phong lúc này chỉ là nơi để đồ đạc. Ông chọn cách trốn nắng ở những góc đường để chờ đợi đêm về, khi cái nóng từ bốn bức vách tôn bắt đầu hạ nhiệt.
Cách dãy trọ của ông Phong không xa, chúng tôi gặp bà Nguyễn Thị Lan (60 tuổi) đang ngồi trước hẻm để “lánh nạn” cái nắng. Căn phòng 15 m2 của bà có thiết kế trần thấp, chỉ cách sàn chừng 2 m, khiến khoảng cách giữa đỉnh đầu người ở và mái tôn trở nên quá gần. Dù căn phòng trọ nằm sát bờ kênh nhưng cũng không mát hơn bao nhiêu.
Để chống chọi, cứ 13 giờ trưa, bà Lan lại phải làm một cuộc “di cư” ra đầu hẻm ngồi hóng gió đến 16 giờ chiều mới dám trở vào phòng. “Buổi trưa ở trong đấy nóng như lò nung, thà ra ngoài đường ngồi hít gió trời còn mát hơn”, bà Lan nói. Hằng ngày, bà mặc quần tất dày kín chân để da không bị rát khi ngồi ở ngoài đường.
Giữa những ngày thời tiết khắc nghiệt, việc thích nghi và tìm đủ mọi cách để chống nóng đã trở thành thói quen của người dân, nhằm bảo vệ sức khỏe của bản thân mình.
Công ty cổ phần cấp nước Chợ Lớn thông báo cúp nước tại khu vực phường Chợ Quán.
Thời gian cúp nước từ 22 giờ, ngày 14.4 đến 5 giờ, ngày 15.4; 22 giờ, ngày 15.4 đến 5 giờ, ngày 16.4.
Khu vực cúp nước gồm: đường Trần Bình Trọng (số chẵn) từ đường Nguyễn Trãi - Trần Hưng Đạo; đường Nguyễn Biểu (từ đường Nguyễn Trãi - Trần Hưng Đạo); đường Nguyễn Văn Cừ (số chẵn) từ đường Nguyễn Trãi - Trần Hưng Đạo; đường Trần Hưng Đạo (số chẵn) từ đường Nguyễn Văn Cừ - Trần Bình Trọng; đường Nguyễn Trãi (số lẻ) từ đường Nguyễn Văn Cừ - Trần Bình Trọng; đường Phan Văn Trị và các hẻm thuộc các tuyến đường trên.
Công ty cổ phần cấp nước Phú Hòa Tân thông báo cúp nước tại khu vực phường Minh Phụng.
Thời gian cúp nước từ 0 – 4 giờ, ngày 15.4. Khu vực cúp nước gồm: đường Lạc Long Quân (đoạn từ số 45 đường Lạc Long Quân đến Phú Thọ; đường Hồng Bàng (đoạn từ số 708 đường Hồng Bàng đến Minh Phụng; đường Hàn Hải Nguyên (đoạn từ đường Minh Phụng đến 456 đường Hàn Hải Nguyên); đường Phú Thọ (đoạn từ đường Lạc Long Quân đến Hồng Bàng); đường Minh Phụng (đoạn từ đường Hàn Hải Nguyên đến Hồng Bàng) và các hẻm liên quan.
Thời gian cúp nước từ 0 – 4 giờ, ngày 16.4. Khu vực cúp nước gồm: đường Hồng Bàng (đoạn từ đường Tân Hóa đến số 710 đường Hồng Bàng); đường Tân Hóa (đoạn từ đường Lạc Long Quân đến Hồng Bàng); đường Lạc Long Quân (đoạn từ đường Tân Hóa đến số 47 đường Lạc Long Quân) và các hẻm liên quan.
Công ty cổ phần cấp nước Phú Hòa Tân thông báo cúp nước tại khu vực phường Bình Thới.
Thời gian cúp nước 0 – 4 giờ, ngày 17.4.
Khu vực cúp nước gồm: đường Lãnh Binh Thăng (đoạn từ đường Lò Siêu - Đội Cung); đường Thái Phiên (đoạn từ hẻm 236 đường Thái Phiên - Đội Cung); đường Dương Đình Nghệ (đoạn từ đường số 8 cư xá Bình Thới - Lãnh Binh Thăng); đường số 1, 2, 3, 3A, 4, 5, 5A, 6, 7, 7A, 8, 9 cư xá Bình Thới.
Công ty cổ phần cấp nước Thủ Đức thông báo cúp nước tại khu vực phường hiệp Bình.
Thời gian cúp nước từ 22 giờ, ngày 14.4 đến 5 giờ, ngày 15.4.
Khu vực cúp nước gồm: khu phố 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87.
Công ty cổ phần cấp nước Thủ Đức thông báo cúp nước tại khu vực phường Cát Lái.
Thời gian cúp nước từ 9 – 11 giờ, ngày 16.4.
Khu vực cúp nước gồm: phường Cát Lái.
Công ty cổ phần cấp nước Gia Định thông báo cúp nước tại khu vực phường Bình Thạnh.
Thời gian cúp nước từ 22 giờ, ngày 14.4 đến 5 giờ, ngày 15.4
Khu vực cúp nước gồm: phường Bình Thạnh.
Công ty cổ phần cấp nước Chợ Lớn thông báo cúp nước tại khu vực phường Bình Trị Đông.
Thời gian cúp nước từ 23 giờ, ngày 16.4 đến 3 giờ, ngày 17.4.
Khu vực cúp nước gồm: đường Phan Anh (số lẻ, đoạn từ 123 - 221 đường Phan Anh); đường Liên khu 10 - 11, hẻm 360 Tân Hòa Đông; đường Liên khu 5 – 11 - 12 và các hẻm nhánh thuộc khu vực trên.
Công ty cổ phần cấp nước Tân Hòa thông báo cúp nước tại khu vực phường Tây Thạnh.
Thời gian cúp nước từ 23 giờ 30, ngày 14.4 đến 5 giờ, ngày 15.4.
Khu vực cúp nước gồm: đường Nguyễn Hữu Dật, Lê Trọng Tấn, Nguyễn Hữu Tiến, Tây Thạnh và các hẻm nhánh.
Công ty cổ phần cấp nước Tân Hòa thông báo cúp nước tại khu vực phường Tân Bình.
Khu vực cúp nước gồm: đường Trường Chinh (số lẻ) từ đường Trương Công Định đến Đồng Đen; đường Trương Công Định (số lẻ) từ đường Ba Vân đến Trường Chinh; chung cư Trương Công Định và các hẻm nhánh; đường Ba Vân, Nguyễn Hồng Đào, Đồng Đen (số chẵn) từ đường Trường Chinh đến Bàu Cát 1; đường Bàu Cát 1 (số lẻ) từ đường Đồng Đen đến Trương Công Định và các hẻm nhánh.
Giữa không gian xanh mát của danh thắng cấp quốc gia ao Bà Om (Vĩnh Long), hương thơm thanh khiết của lá dứa hòa quyện vào làn khói nghi ngút, đã tạo nên một sức hút khó cưỡng của món bánh cốm ống của đồng bào Khmer.
Bánh cốm ống là món ăn vặt nhưng lại gắn liền với dòng chảy văn hóa đậm nét của đồng bào Khmer Nam bộ. Đặc biệt, bánh cốm ống thường xuất hiện tại các dịp lễ hội truyền thống của người Khmer.
Tại danh thắng ao Bà Om (Trà Vinh cũ), bánh cốm ống hiện diện phổ biến và mang không khí đặc trưng nhất. Dưới những tán cây sao, cây dầu cổ thụ xanh mát, những xe đẩy, đòn gánh bánh cốm ống tỏa khói nghi ngút cùng mùi thơm dịu nhẹ của lá dứa đã trở thành hình ảnh biểu tượng của vùng đất này.
Trong các dịp lễ hội lớn của đồng bào Khmer như Chôl Chnăm Thmây, Ooc Om Boc, Sen Đôn Ta… bánh cốm ống cùng với cốm dẹp là những món ăn không thể thiếu. Đến nay, vẫn chưa có tài liệu nào xác định chính xác bánh cốm ống xuất hiện từ bao giờ. Ban đầu, bánh được chế biến thủ công bằng ống tre gai (loại tre thân dày, chịu nhiệt tốt) để hấp bột.
Từ một món ăn gia đình dùng để đãi khách hoặc cúng kiếng, bánh cốm ống dần bước ra các khu chợ quê và trở thành món quà vặt đặc trưng. Hiện nay, cùng với nhịp sống phát triển, những ống tre gai xưa đã được thay thế bằng ống inox giúp bánh chín nhanh hơn, nhưng hương vị nguyên bản vị béo của dừa, thơm của lá dứa và tơi xốp của gạo, nếp vẫn được gìn giữ vẹn nguyên qua bao thế hệ.
Bánh cốm ống ở đây được pha trộn giữa bột gạo (thường pha thêm tỷ lệ nhỏ bột nếp để tạo độ dẻo), đường và nước cốt dừa để tạo ra một món bánh mang đặc sắc riêng. Có những biến tấu khác của bánh cốm ống tạo thêm hương vị như: thêm bột bột khoai, cốt dừa, đường cát trắng, đậu phộng, mè rang, dừa khô. Thời gian đợi một chiếc bánh ra lò chỉ khoảng 3 - 4 phút.
Chị Kim Thì Chane Thu (31 tuổi, ngụ xã Song Lộc, Vĩnh Long) người bán bánh cốm ống cho biết, điểm mấu chốt của nghệ thuật làm bánh cốm ống là bột không được nhào thành khối, dùng nước cốt dừa cân trộn với bột gạo theo tỷ lệ bột nhất định, cho bột tơi vừa phải. Để có một màu xanh đặc trưng và trông cuốn hút hơn, chị Thu phải giã nát hoặc xay nhuyễn lá dứa tươi hoặc lá nếp, để lọc lấy phần nước cốt đậm đà nhất dùng để trộn vào hỗn hợp bột tươi.
"Sau đó bột được nén vào những ống inox, ở giữa khuôn có một que xiên dài sau đó đặt thẳng đứng trên một nồi nước sôi sùng sục. Được nấu cách thủy trong vòng từ 3 - 4 phút sẽ chín người bán chỉ cần rút nhẹ thanh xiên ra sẽ có được trọn vẹn chiếc bánh nóng hổi ra bên ngoài nguyên vẹn mà không bị vỡ nát. Người mua có thể xem toàn bộ quy trình ra lò của bánh cốm ống", chị Thu nói.
Chiếc bánh cốm ống sau khi ra lò thường được gói trong lá chuối vừa vặn. Khi mở lá chuối xanh quanh bánh, mùi thơm ngọt ngào của lá dứa tỏa ra. Khi ăn vị béo của bột, nước cốt dừa và mùi thơm của mè, mang hương vị riêng biệt và đặc trưng.
Bạn Thạch Oanh (22 tuổi, ngụ phường Nguyệt Hóa, Vĩnh Long) thích thú khi cầm trên tay khúc bánh cốm ống nóng hổi nói, "Đã lâu mới có dịp về thăm quê, được ăn lại món bánh tuổi thơ ngày tết của đồng bào mình, em cảm thấy rất vui. Đi học ở TP.HCM có rất nhiều món ăn, của ta, của nước ngoài nhưng em không bao giờ quên được món bánh mang hương vị quê hương này".
Bạn Nguyễn Nhật Hào (25 tuổi, ngụ phường Hòa Thuận, Vĩnh Long), một nhiếp ảnh gia trẻ có tình yêu lớn với văn hóa địa phương, cho biết: "Mỗi lần đi chụp ảnh, đứng trước những xe bánh ống tại ao Bà Om hay chợ Trà Vinh, tôi luôn bị cuốn hút bởi làn khói trắng nghi ngút vờn quanh những chiếc khuôn inox sáng bóng. Khi chiếc bánh xanh ngọc bích được rút ra khỏi ống, nằm gọn trên lớp lá chuối xanh mướt, rắc thêm chút dừa nạo trắng phau và muối mè vàng óng khiến tôi không thể cưỡng lại được".
Ngày nay, giữa hàng loạt các loại bánh hiện đại, xe bánh cốm ống của những người như chị Thu vẫn nép mình đỏ lửa bên góc đường hay dưới tán cây dầu cổ thụ. Chiếc bánh giá chỉ 5.000 đồng, không cầu kỳ về hình thức nhưng gói gọn trong đó là tinh hoa của nguyên liệu do người nông dân làm ra. Bánh cốm ống của người Khmer vẫn thế, góp phần nuôi dưỡng và gìn giữ nét riêng biệt của vùng đất Vĩnh Long qua bao mùa lễ hội.
