Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm 3/4 thông báo bắn rơi một tiêm kích tàng hình F-35 ở miền trung nước này bằng “hệ thống phòng không tiên tiến”. Tuy nhiên, dựa vào hình ảnh các mảnh vỡ do Tehran công bố, giới quan sát xác định máy bay bị hạ là tiêm kích F-15E Mỹ đồn trú tại căn cứ không quân Lakenheath ở Anh, không phải F-35.
Truyền thông Mỹ sau đó dẫn lời các quan chức giấu tên nước này xác nhận một tiêm kích F-15E đã bị Iran bắn rơi, hai phi công phải nhảy dù trên lãnh thổ đối phương. Quân đội Mỹ đã mở chiến dịch tìm kiếm và giải cứu thành công một phi công, song chưa tìm thấy người còn lại.
IRGC cho biết đang lùng sục ở khu vực gần nơi tiêm kích Mỹ rơi xuống ở tây nam Iran. Thống đốc vùng này cam kết khen thưởng cho ai bắt hoặc hạ được “lực lượng của kẻ thù”. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf mỉa mai rằng chiến dịch của Mỹ – Israel đã bị hạ cấp từ nhằm mục đích “thay đổi chế độ” xuống thành tìm kiếm phi công.
Adam Smith, thành viên cấp cao của đảng Dân chủ trong Ủy ban Quân vụ Hạ viện Mỹ, cho rằng cục diện trên bàn đàm phán sẽ thay đổi hoàn toàn nếu Iran tìm thấy phi công F-15E đang mất tích. Nếu bắt được tù binh là phi công, Iran hoàn toàn có thể đưa ra những điều kiện đàm phán bất lợi với phía Mỹ.
Nhưng mọi chuyện chưa dừng lại ở đó. Chiến dịch tìm kiếm quy mô lớn tiếp tục khiến Mỹ hứng chịu tổn thất về khí tài.
Trong quá trình bay thấp để sẵn sàng yểm trợ hỏa lực cho lực lượng tìm kiếm phi công chiếc F-15E, một cường kích A-10 Mỹ đã bị trúng đạn ở vùng trời phía nam Iran, NBC News dẫn lời một quan chức Mỹ cho biết. Phi công đã cố gắng điều khiển máy bay rời khỏi không phận Iran, bay về phía nam qua eo biển Hormuz để vào vùng trời Kuwait trước khi phóng ghế thoát hiểm và hiện an toàn.
Hai quan chức Mỹ còn nói với Reuters rằng hai trực thăng thuộc đội tìm kiếm đã trúng hỏa lực Iran, song đã rời khỏi không phận nước này thành công. Một quan chức cho biết những người có mặt trên hai máy bay vẫn an toàn, nhưng ít nhất một quân nhân đã bị thương.
Theo dữ liệu từ trang theo dõi hàng không FlightRadar24, một tiêm kích F-16CJ Mỹ đã bật mã phát đáp “7700”, được dùng trong trường hợp khẩn nguy trên không, khi rời không phận Iran và Iraq.
Một máy bay tiếp dầu KC-135R Mỹ cũng phát tín hiệu khẩn nguy không lâu sau khi cất cánh khỏi thành phố Tel Aviv ở Israel. Chưa rõ nguyên nhân đến hai tình huống trên và tình trạng hiện tại của hai máy bay.
IRGC cùng ngày 3/4 còn tuyên bố bắn rơi thêm hai máy bay không người lái (UAV) MQ-9 Reaper trên bầu trời tỉnh Isfahan. Mỗi chiếc MQ-9 có giá xuất xưởng khoảng 30 triệu USD. Đài CBS tuần trước cho biết Mỹ đã mất ít nhất 16 phi cơ này kể từ đầu xung đột.
Những tổn thất này hoàn toàn trái ngược với tuyên bố trước đó của Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng năng lực quân sự của Iran gần như đã bị xóa sổ và Mỹ sắp hoàn thành các mục tiêu chiến lược của cuộc chiến.
“Đây là ngày đen tối với không quân Mỹ”, Press TV, kênh truyền thông bằng tiếng Anh của truyền hình nhà nước Iran, tuyên bố.
Không quân Mỹ trước đó từng mất 3 tiêm kích F-15E trong một ngày, song là vì bị đồng minh Kuwait bắn nhầm chứ không phải do Iran hạ. Sự việc hôm 3/4 được cho là lần đầu tiên máy bay có người lái của Mỹ bị bắn rơi trên vùng trời Iran kể từ khi xung đột bùng phát.
Theo thống kê của CNN, Mỹ đã mất ít nhất 7 máy bay có người lái kể từ đầu xung đột. Ngoài số phi cơ nêu trên, một máy bay tiếp dầu KC-135 đã bị rơi tại Iraq và một phi cơ cảnh báo sớm E-3 Sentry bị phá hủy tại căn cứ không quân ở Arab Saudi.
Lầu Năm Góc và Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, chưa đưa ra bình luận.
Giới quan sát trước đó nhận định không quân Mỹ sẽ gặp nhiều nguy hiểm hơn sau khi bắt đầu thâm nhập sâu vào miền đông Iran, nơi tập trung nhiều hệ thống phòng không di động vốn “thoắt ẩn, thoắt hiện” và khó bị tiêu diệt.
“Các tổ hợp phòng không di động sở hữu khả năng xuất hiện ở gần như mọi nơi và khiến tổ bay có rất ít thời gian phản ứng. Những hệ thống này có thể ẩn mình rất kỹ và sẽ tiếp tục hiện diện trên chiến trường rất lâu sau khi những trận địa phòng không cố định bị phá hủy hoàn toàn”, bình luận viên Tyler Rogoway của chuyên trang quân sự War Zone cho hay.
Trước khi tiêm kích F-15E và cường kích A-10 bị bắn rơi, một tiêm kích F-35A Mỹ cũng đã phải hạ cánh khẩn cấp sau khi thực hiện nhiệm vụ chiến đấu trên bầu trời Iran, nghi do trúng hỏa lực của đối phương. Video do IRGC công bố cho thấy cảm biến hồng ngoại bám bắt chiếc F-35A, trước khi tên lửa phòng không phát nổ ở khoảng cách gần và khiến nó bị hư hại.
Theo Behnam Ben Taleblu, giám đốc cấp cao về chương trình Iran tại Quỹ Phòng vệ Dân chủ (FDD), chiến đấu cơ Mỹ hiện làm nhiệm vụ ở độ cao thấp hơn nên dễ bị tên lửa Iran nhắm mục tiêu. Taleblu cho rằng tiêm kích F-15E có thể đã bị xe phòng không của Iran nhắm bắn, song khả năng lớn hơn là Tehran đã sử dụng tên lửa phòng không vác vai.
Vũ khí này khó bị phát hiện hơn và là minh chứng cho thấy phòng không Iran vẫn “rất nguy hiểm”, dù đã suy yếu nhiều sau các cuộc tập kích liên tục của Mỹ – Israel. “Đây là chính quyền đang phải chiến đấu để tồn tại”, Taleblu cho hay.
Tướng Alireza Elhami, chỉ huy Căn cứ Phòng không Liên quân Iran, cho hay lực lượng nước này đang “săn lùng” máy bay Mỹ bằng “khí tài và phương pháp mới”, nhưng không nêu cụ thể. “Điều này đã khiến kẻ thù bối rối và hoang mang”, tướng Elhami nói.
Tuy nhiên, Mark Cancian, cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), cho rằng chiến dịch của không quân Mỹ tới nay vẫn có thể coi là thành công về mặt quân sự, bất chấp những tổn thất trong ngày 3/4.
Ông cho biết tỷ lệ máy bay chiến đấu Mỹ bị bắn rơi trên bầu trời Đức trong Thế chiến II từng có thời điểm là 3%, tương đương khoảng 350 phi cơ trong cuộc chiến hiện nay tại Trung Đông. Tỷ lệ này được coi là “chấp nhận được” trong các cuộc giao tranh khốc liệt.
“Nhưng vẫn còn yếu tố chính trị, do người dân Mỹ đã quen với những cuộc chiến hầu như không có thương vong, chưa kể một bộ phận lớn dư luận không ủng hộ chiến dịch. Đối với họ, bất kỳ tổn thất nào cũng đều là không thể chấp nhận”, Cancian cho hay.
Nguồn tin giấu tên cho biết Iran có thể sẵn sàng cho phép các tàu thuyền đi lại ở khu vực vùng biển Oman tại Hormuz mà không gặp trở ngại nào từ Tehran. Dù vậy, hiện chưa rõ điều khoản tự do đi lại có áp dụng với tàu có liên hệ với Israel hay không. Ngoài ra, vấn đề xử lý thủy lôi thả trên biển cũng không được nhắc đến.
Một nguồn tin khác từ phương Tây nói đề xuất cho phép tàu thuyền đi qua phần eo biển Hormuz giáp Oman đã được xem xét, thế nhưng không rõ Mỹ đã có phản hồi hay chưa.
Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao Iran chưa đưa ra bình luận về thông tin trên.
Đề xuất nói trên nếu được xác nhận sẽ là bước đi nhượng bộ của Iran nhằm đạt được thỏa thuận khi đàm phán với Mỹ. Tehran những tuần qua đưa ra những quan điểm cứng rắn, bao gồm việc thu phí các tàu đi qua eo biển Hormuz - tuyến đường vận tải quốc tế chỉ rộng 34 km giữa Oman và Iran.
Các quốc gia thành viên của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) thuộc Liên Hiệp Quốc đã họp tại Anh tuần này và phản đối ý tưởng Iran áp đặt phí đối với các tàu sử dụng eo biển, điều mà IMO cho rằng sẽ "tạo ra tiền lệ nguy hiểm".
Trong động thái nhằm gây sức ép lên Iran, Bộ Tài chính Mỹ ngày 15.4 công bố siết cấm vận đối với ngành công nghiệp dầu mỏ của Iran. "Mỹ đang hành động một cách dứt khoát để hạn chế khả năng tạo ra doanh thu của Iran khi nước này cố gắng giữ eo biển Hormuz làm 'con tin'", Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết.
Hãng AFP ngày 16.4 dẫn lời cố vấn quân sự của Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei cảnh báo rằng Iran sẽ đánh chìm các tàu của Mỹ ở eo biển Hormuz nếu Mỹ quyết định kiểm soát tuyến đường hàng hải quan trọng này.
Căng thẳng giữa Mỹ - Iran tiếp tục diễn biến phức tạp, bất chấp thông tin đàm phán hai bên có dấu hiệu được nối lại trong tuần này.
"Israel ủng hộ quyết định của Tổng thống Donald Trump về việc tạm ngừng các cuộc tấn công chống lại Iran trong hai tuần với điều kiện Iran ngay lập tức mở cửa eo biển Hormuz và ngừng tất cả cuộc tấn công vào Mỹ, Israel cũng như các quốc gia trong khu vực", văn phòng Thủ tướng Benjamin Netanyahu ra tuyên bố ngày 8/4, vài tiếng sau thông báo của ông chủ Nhà Trắng.
Israel cho biết nước này ủng hộ nỗ lực của Mỹ nhằm đảm bảo rằng Iran "không còn gây ra mối đe dọa hạt nhân, tên lửa" đối với Mỹ, Israel, các nước láng giềng Arab cũng như thế giới.
"Mỹ đã nói với Israel rằng họ cam kết đạt được những mục tiêu này trong các cuộc đàm phán sắp tới", tuyên bố cho biết thêm.
Tuy nhiên, Israel nói rằng thỏa thuận ngừng bắn hai tuần không bao gồm Lebanon, nơi họ giao tranh với nhóm Hezbollah do Tehran hậu thuẫn.
Tuyên bố này trái ngược với thông báo trước đó của Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, người đóng vai trò trung gian hòa giải trong cuộc xung đột. Ông Sharif nói rằng Mỹ và các đồng minh đã đồng ý ngừng bắn "ở khắp mọi nơi, trong đó có cả Lebanon". Hezbollah và chính quyền Lebanon chưa đưa ra phản ứng.
Israel và Hezbollah từng đạt được lệnh ngừng bắn năm 2024, nhưng sau khi Israel hạ sát Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei hôm 28/2, Hezbollah phóng tên lửa về phía Israel để trả thù, còn Israel đáp trả bằng cách đưa quân sâu hơn vào Lebanon.
Cuộc xung đột đã khiến hơn 1.500 người ở Lebanon thiệt mạng và hơn một triệu người tại nước này phải di tản.
Mỹ và Iran đã đồng ý ngừng bắn trong hai tuần, trong đó Tehran sẽ cho phép tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz trong thời gian này "với sự điều phối từ lực lượng vũ trang".
Theo Tổng thống Mỹ, lý do ông đưa ra quyết định như vậy là Mỹ đã đạt được mọi mục tiêu quân sự, đồng thời đang tiến rất gần tới thỏa thuận dứt điểm về hòa bình lâu dài với Iran, cũng như hòa bình tại Trung Đông.
Tuy nhiên, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cho biết điều này không đồng nghĩa với việc "chiến sự đã chấm dứt", thêm rằng Iran vẫn trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Tehran cũng cảnh báo chỉ cần đối phương "mắc sai lầm dù là nhỏ nhất, họ sẽ phải đối mặt với toàn bộ sức mạnh đáp trả của chúng tôi".
Reuters hôm qua (17.4) đưa tin Thủ tướng Ukraine Yulia Svyrydenko đã rời khỏi Mỹ vào ngày 16.4 với tâm trạng phấn chấn sau những cuộc hội đàm tích cực với quan chức cấp cao của Mỹ, trong đó có Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent. "Tôi nghĩ Bộ trưởng Bessent đứng về phía Ukraine và ủng hộ Ukraine", bà Svyrydenko nói khi trả lời phỏng vấn với Reuters trong chuyến thăm Mỹ vừa qua để tham dự hội nghị của Quỹ Tiền tệ quốc tế và Ngân hàng Thế giới.
Bà Svyrydenko khẳng định mối quan hệ giữa Ukraine và Mỹ đã được củng cố trong năm qua thông qua hợp tác về Quỹ Đầu tư tái thiết Mỹ - Ukraine (URIF). Quỹ này đã phê duyệt dự án đầu tiên vào tháng trước và dự kiến sẽ phê duyệt dự án thứ hai vào mùa hè này. Thủ tướng Ukraine cho biết thêm bà hy vọng URIF có thể được mở rộng để phê duyệt thêm nhiều dự án, so với mục tiêu ban đầu cho năm nay là 3 dự án.
Bà Svyrydenko cũng đã gặp các thượng nghị sĩ thuộc lưỡng đảng của Mỹ tại Washington D.C vào ngày 16.4. Cuộc gặp, do các thượng nghị sĩ Jeanne Shaheen, Dick Durbin và Roger Wicker chủ trì, tập trung vào việc duy trì viện trợ quân sự của Mỹ và các đồng minh, cũng như nỗ lực mới hướng tới các cuộc đàm phán hòa bình, theo thông cáo báo chí từ Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ.
Các quan chức Mỹ và Ukraine đã gặp nhau tại bang Florida trong tháng trước để đàm phán về việc chấm dứt cuộc xung đột Nga - Ukraine, nhưng triển vọng đạt được thỏa thuận đã suy giảm. Ukraine khẳng định họ cần các đảm bảo an ninh trước khi đồng ý với bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào.
Thủ tướng Svyrydenko cho biết thêm Kyiv hy vọng kết quả bầu cử quốc hội Hungary ngày 12.4 sẽ giúp mở khóa cho gói cấm vận thứ 20 của Liên minh Châu Âu (EU) đối với Nga, cũng như khoản vay 90 tỉ euro của EU dành cho Ukraine. Kết quả bầu cử quốc hội Hungary cho thấy đảng Tisza của ông Peter Magyar đánh bại đảng Fidesz của đương kim Thủ tướng Viktor Orban. Quốc hội mới của Hungary sẽ họp vào đầu tháng 5 để bầu ông Magyar làm thủ tướng, theo AFP.
Trong tháng trước, Thủ tướng Orban đã phủ quyết gói vay 90 tỉ euro nói trên, viện dẫn mâu thuẫn với Kyiv liên quan đường ống dẫn dầu Druzhba. Hungary và Slovakia cáo buộc Ukraine trì hoãn việc sửa chữa Druzhba, đường ống cung cấp dầu thô từ Nga cho các nhà máy lọc dầu của hai nước này thông qua Ukraine. Kyiv lập luận đường ống Druzhba bị hư hại do cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Nga vào ngày 27.1, và việc sửa chữa cần thêm thời gian.
Ngoại trưởng Slovakia Juraj Blanar hôm 16.4 khẳng định Slovakia sẽ không chặn khoản vay 90 tỉ euro dù có tranh chấp về đường ống Druzhba. Tuy nhiên, ông Blanar tuyên bố Slovakia sẵn sàng ngăn chặn gói cấm vận mới nhất của EU đối với Nga cho đến khi đường ống Druzhba hoạt động trở lại. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky hôm 14.4 nói rằng đường ống Druzhba sẽ hoạt động trở lại vào cuối tháng này.
Cũng trong ngày 16.4, Ủy viên phụ trách kinh tế EU Valdis Dombrovskis nói rằng "kết quả bầu cử ở Hungary cho phép chúng tôi giải ngân gói hỗ trợ 90 tỉ euro cho Ukraine trong năm nay và năm tới". Ngoài ra, Ủy viên phụ trách mở rộng EU Marta Kos cho hay EU sẽ giải ngân từ 2,5-2,7 tỉ euro cho Kyiv sau khi quốc hội Ukraine hoàn thành những cải cách cần thiết trong tuần trước. Bà Kos cho biết thêm khoản giải ngân này sẽ đến từ quỹ hỗ trợ Ukraine của EU, tách biệt với khoản vay 90 tỉ euro, theo Reuters.
