Ở một số tỉnh phía Bắc, Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch gần như là một nếp sinh hoạt quen thuộc. Cứ đến ngày này, nhiều gia đình lại tất bật nặn bánh trôi bánh chay, thắp hương gia tiên, như một nghi thức không thể thiếu.
Chính vì vậy, dân gian vẫn hay nói với nhau câu “tháng ba bánh trôi bánh chay”, như một cách gọi tên thời điểm mà ai cũng có thể nhận ra.
Nhưng khi vào miền Nam, Tết Hàn thực lại mang một dáng vẻ khác. Không còn không khí rộn ràng hay tính cộng đồng rõ rệt, ngày mùng 3 tháng 3 trôi qua nhẹ hơn, đôi khi chỉ còn lại trong ký ức của một số gia đình.
Có lẽ vì khí hậu và nhịp sống khác biệt, miền Nam không có sự chuyển mùa rõ ràng như miền Bắc, nên cảm nhận về tiết Thanh minh hay “mốc chuyển” của thời gian cũng nhạt hơn. Những ý niệm về “ăn lạnh để giảm nóng”, hay điều hòa âm dương, vì thế cũng không còn hiện diện rõ trong đời sống thường ngày.
Từ những thói quen tưởng như rất đời thường ấy, câu hỏi về nguồn gốc Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch bắt đầu được đặt ra. Với nhiều người, đây đơn giản là ngày làm bánh trôi, bánh chay dâng lên bàn thờ tổ tiên.
Theo ông Hoàng Triệu Hải, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu địa lý kiến trúc Phương Đông, đằng sau những viên bánh nhỏ ấy là cả một lớp nghĩa sâu của văn hóa Việt.
“Tết Hàn thực không phải là ngày lễ vay mượn, mà được hình thành từ cách người Việt quan sát tự nhiên và tổ chức đời sống theo âm lịch, âm dương ngũ hành”, ông Hải nói.
Thời điểm Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 cũng là lúc tiết Thanh minh đã bắt đầu, trời chuyển nhẹ từ xuân sang hạ, không khí ấm dần lên, cây cối thay lá. Người Việt thường đi tảo mộ, dọn dẹp phần mộ tổ tiên, cắt tỉa cỏ cây, như một cách vừa chăm sóc ký ức gia đình, vừa “sửa soạn” lại không gian trước mùa mới.
Những việc tưởng như rất giản dị như phát quang một ngôi mộ, đặt lại nén nhang, lau sạch bia đá, lại mang trong mình một ý nghĩa sâu xa hơn. Đó không chỉ là sự tưởng nhớ, mà còn là cách con người điều chỉnh mối quan hệ với tự nhiên trong thời điểm chuyển mùa.
Khi mùa xuân dần khép lại, nhường chỗ cho cái nắng đầu hạ, Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch xuất hiện như một “nhịp chuyển” nhẹ. Và trong nhịp chuyển đó, những viên bánh trôi bánh chay, nén nhang trên bàn thờ trở thành cách để người Việt giữ mình gắn với cội nguồn, dù cuộc sống đã đổi thay rất nhiều.
Hiện nay, một số quan niệm cho rằng Tết Hàn thực của người Việt gắn liền với tích Giới Tử Thôi của Trung Quốc. Tuy nhiên, ông Hoàng Triệu Hải cho rằng cách lý giải này không thực sự trùng với ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, mà chỉ là một lớp nghĩa được gán thêm về sau.
“Ngày 3 tháng 3 âm lịch không liên quan trực tiếp đến điển tích đó, nên nếu chỉ hiểu Tết Hàn thực theo câu chuyện này thì chưa đủ”, ông nói.
Điều quan trọng hơn nằm ở chính cái tên “Hàn thực” – thức ăn lạnh. Nhưng “lạnh” ở đây không đơn thuần là nhiệt độ của món ăn, mà là một cách biểu đạt mong muốn cân bằng với thời tiết khi mùa hè đang đến gần.
“Ăn đồ lạnh vào dịp này là cách người xưa gửi gắm mong muốn mùa hạ bớt nóng, thời tiết hài hòa hơn”, ông Hải phân tích.
Trong cách nhìn đó, bánh trôi bánh chay không chỉ là món ăn quen thuộc của Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch, mà còn là một dạng “biểu tượng” được người Việt tạo ra từ rất lâu. Hình tròn của bánh, màu trắng của bột, phần nhân bên trong… tất cả đều mang ý nghĩa riêng.
Theo ông Hải, bánh trôi tròn, nhân vuông được hiểu là dương sinh âm; bánh chay với nhân đậu vàng và vỏ trắng thể hiện sự giao hòa âm dương.
“Khi đặt những viên bánh lên bàn thờ trong ngày Tết Hàn thực, người Việt không chỉ dâng một món ăn, mà còn gửi vào đó những ước vọng rất đời thường: một mùa hè dịu hơn, một năm thuận lợi hơn, và một sự cân bằng trong cuộc sống”, ông Hải nói.
Theo chuyên gia, có thể ai cũng từng ăn bánh trôi bánh chay dịp Tết Hàn thực, nhưng không phải ai cũng biết mình đang giữ một phong tục đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Cũng đã gần một năm tròn kể từ ngày mất của bà Nguyễn Thị Thành, bà chủ quán The Lunch Lady, chúng tôi ghé lại quán ăn bình dân nổi tiếng thế giới nằm dưới chân chung cư Nguyễn Đình Chiểu, phường Tân Định (TP.HCM). Từng được đông đúc thực khách nước ngoài lẫn người dân TP.HCM ghé ăn, quán ăn hiện ra sao sau khi bà chủ qua đời?
Vẫn là khung cảnh của quán ăn quen thuộc của quán ăn có tuổi đời hơn 3 thập kỷ, vẫn khách Việt lẫn khách Tây đều đặn ghé ăn, nhưng bóng dáng quen thuộc của bà chủ The Lunch Lady nay đã không còn nữa, để lại cho thực khách cũng như người thân bán cùng ít nhiều trống trải.
Những ngày giữa tháng 4 nóng như đổ lửa, quán ăn nép mình dưới tán cây bàng khiến khách cảm thấy thoải mái, dễ chịu khi đến ăn. 10 giờ 30 phút, quán bắt đầu mở cửa đón khách, ông Nguyễn Văn Kháng (59 tuổi, chồng của bà Thành) cùng người nhà vẫn như thường lệ đã chuẩn bị đầy ắp nguyên liệu trong tủ kính, giữ nồi nước lèo nóng hổi trên bếp.
Thấy tôi, ông chủ cười hiền, niềm nở tiếp chuyện. Gần 1 năm sau biến cố ập đến với vợ, ông cùng người thân tiếp tục bước tiếp, tiếp tục duy trì quán ăn tâm huyết mà vợ đã dành cả tuổi trẻ để gầy dựng.
Sau khi bà Thành đột ngột qua đời hồi cuối tháng 5 năm ngoái, hậu sự được gia đình chu toàn, khoảng một tháng sau, quán mới mở cửa trở lại. Từ thời điểm này, người chị thứ 2 của bà Thành trực tiếp đứng quầy chế biến, ông Kháng và một người trong nhà phụ gọi món và bưng bê. Riêng khâu nấu nướng mỗi ngày do người chị lớn đảm nhận, dựa theo công thức cũ.
Nhìn người thân trong gia đình vẫn miệt mài phục vụ thực khách ghé ủng hộ, ông chủ trầm ngâm, kể: "Từ sau tết, người chị lớn thay vợ tôi nấu chính cùng một người anh của vợ phụ quán bao năm qua cũng đột ngột qua đời. Đó là lý do quán nhiều lần tạm nghỉ bán. Giờ đây, người cháu trong nhà là "truyền nhân" của vợ tôi tiếp tục kế thừa, còn tôi và một vài người thân vẫn phụ các công việc ở quán, đón khách, thu tiền…", ông Kháng nghẹn ngào chia sẻ.
Quán vẫn phục vụ các món quen thuộc suốt bao năm qua như bún Thái, miến gà, bún mọc, mì Quảng, mì gà tiềm, cà ri gà, bún thịt nướng, bún mắm, bún bò Huế, bánh canh cua, hủ tiếu bò kho với giá từ 50.000 đồng, không thay đổi suốt nhiều năm qua.
Sở dĩ quán ăn bình dân của gia đình bà Nguyễn Thị Thành nổi tiếng thế giới, xuất phát từ lần gặp gỡ định mệnh với cố đầu bếp Anthony Bourdain. "Vua ẩm thực Mỹ" Anthony Bourdain ghé ăn vào năm 2009 và đặt tên quán là The Lunch Lady, là bước ngoặt để quán ăn của bà "đổi đời" đến bà chủ cũng không tưởng tượng nổi.
Thời điểm đó, quán ăn này được vị đầu bếp huyền thoại giới thiệu trong show truyền hình “No Reservations” với những lời khen dành cho người phụ nữ Việt Nam có nụ cười nhân hậu.
Ông đã ví bà Thành như một “huyền thoại”, sau khi thưởng thức món bún bò Huế tại quán nhỏ này, cùng với đó là lời nhận xét có cánh: "Món ăn làm cho tôi có cảm giác gần gũi. Thật không thể tin được cô ấy có thể trộn nhiều loại gia vị trong một nồi nước và cho ra hương vị tuyệt vời. Tôi rất thích cách cô ấy dùng khóm để tạo ra chất axit làm mềm thịt".
Cũng từ đây, cái tên The Lunch Lady do ông Anthony đặt được bà chủ sử dụng như để thể hiện sự cảm mến và biết ơn, trước tình cảm của vị đầu bếp đến từ quốc gia xa xôi cách bà Thành nửa vòng trái đất.
Từ lúc nổi tiếng, quán không chỉ là địa chỉ ẩm thực quen thuộc của người Việt mà trở thành quán ăn được nhiều thực khách từ khắp nơi trên thế giới tìm đến, trở thành địa điểm không thể bỏ qua của nhiều du khách đến TP.HCM.
Chị Emma, một người Pháp cho biết trong lần đầu tiên đến Việt Nam cách đây không lâu, The Lunch Lady chính là một trong những nơi chị nhất định phải đến. Trước đó, chị đã biết tới quán khi được nhiều người bạn từng đến Việt Nam du lịch giới thiệu.
"Tôi rất thích món bún bò ở đây, thực sự rất ngon. Bà chủ cũng vô cùng tuyệt vời, rất niềm nở, chào đón khách. Khi hay tin bà qua đời, tôi đã thực sự rất buồn vì kỷ niệm với quán ăn này là một trong những kỷ niệm đẹp của tôi ở Việt Nam", vị khách kể.
Người thân trong gia đình của bà Thành cũng cho biết rất nhiều du khách ở Canada đến TP.HCM du lịch cũng ghé quán. Trước đó, nhiều người đã thưởng thức các món Việt mang công thức của bà Thành ở nhà hàng tại đất nước này.
"Một số khách đến quán biết tin vợ tôi mất đã rất bất ngờ, xúc động, họ cũng lên nhà để có thể thắp cho vợ tôi nén nhang. Chính tình cảm của những vị khách Việt Nam lẫn khách nước ngoài đã khiến gia đình tôi vô cùng xúc động", ông Kháng, chồng bà Thành bày tỏ.
Các minh họa tuyên truyền tiết kiệm điện trên fanpage của Tổng công ty Điện lực TP.HCM (EVNHCMC) là một ví dụ như thế cho cách làm truyền thông thời kỷ nguyên số. Thay vì những thông tin khô khan hay khuyến cáo kỹ thuật khó nhớ, các thông điệp được thể hiện bằng tranh minh họa sinh động, nhân vật hoạt hình dễ thương, màu sắc tươi sáng và lời thoại gần gũi.
"Gia đình xanh - từ thói quen nhỏ đến thay đổi lớn" là một thông điệp rất đơn giản, nhưng lại chạm đúng vào bản chất của vấn đề. Bởi tiết kiệm điện, suy cho cùng, không phải là câu chuyện của các nhà máy điện hay ngành năng lượng mà bắt đầu từ từng hành vi rất nhỏ trong mỗi gia đình: tắt đèn khi ra khỏi phòng, không bật thiết bị điện khi không cần thiết, sử dụng điện hợp lý trong giờ cao điểm. Điều đáng nói là cách EVNHCMC kể câu chuyện ấy thật cảm xúc.
Trong các minh họa, những thiết bị quen thuộc như tủ lạnh, bóng đèn, tivi hay quạt điện được "nhân cách hóa", trở thành các nhân vật đang trò chuyện với nhau. Bóng đèn than thở vì bị bật cả ngày dù không ai ở nhà. Tivi thì "muốn nghỉ ngơi chút thôi". Và rồi các thiết bị cùng nhắc nhở gia đình: hãy tắt khi không dùng. Đó là cách truyền thông rất thông minh. Thông điệp không còn mang tính áp đặt, mà trở thành một câu chuyện nhẹ nhàng, dễ nhớ, dễ chia sẻ.
Trong bối cảnh hiện nay, mạng xã hội đã trở thành một kênh truyền thông quan trọng để lan tỏa những hành vi tích cực. Nếu trước đây các chiến dịch tuyên truyền thường diễn ra qua báo chí, tờ rơi hay các pano ngoài đường, thì ngày nay chỉ cần một bài đăng hấp dẫn trên Facebook, TikTok hay báo chí thì thông điệp có thể nhanh chóng đến với từng gia đình, từng người dùng điện.
Hình ảnh tuyên truyền cảm xúc trên fanpage EVNHCMC
Ảnh: EVNHCMC
Với một thành phố hơn 10 triệu dân như TP.HCM, lợi thế của truyền thông số càng rõ ràng. Chỉ cần một nội dung đủ "bắt mắt", người dùng có thể chia sẻ lại cho bạn bè, người thân; từ đó thông điệp tiết kiệm điện được lan tỏa theo cấp số nhân. Nhưng để làm được điều đó, nội dung truyền thông phải thay đổi. Một thông điệp đúng chưa chắc đã được chú ý. Trong thời đại "bội thực thông tin", điều quan trọng không chỉ là nói điều gì, mà còn là nói như thế nào.
Các minh họa của EVNHCMC cho thấy một hướng đi đáng khích lệ: chuyển từ truyền thông một chiều sang truyền thông mang tính trải nghiệm và cảm xúc. Khi người xem cảm thấy vui vẻ, dễ chịu, họ sẽ sẵn sàng tiếp nhận thông điệp hơn. Tuy vậy, nếu nhìn rộng hơn, thiết nghĩ truyền thông tiết kiệm điện vẫn còn nhiều dư địa để sáng tạo.
Theo đó, có thể đẩy mạnh hơn các định dạng video ngắn. Những clip hoạt hình 30 - 60 giây với câu chuyện đời thường - như một gia đình chuẩn bị bữa tối, một đứa trẻ nhắc bố mẹ tắt điện, hay một chiếc máy lạnh "than thở" vì bị bật cả ngày - có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa rất tốt trên các nền tảng như TikTok hay Reels.
Ngoài ra, nên gắn các thông điệp tiết kiệm điện với những thử thách cộng đồng. Ví dụ như "7 ngày tiết kiệm điện", "10 ngày sống xanh", "Gia đình tiết kiệm điện", đặc biệt là cuộc thi Tiết kiệm điện thành thói quen trên Báo Thanh Niên, người tham gia có thể chia sẻ hình ảnh, câu chuyện của gia đình mình đến với cộng đồng. Những hoạt động mang tính tương tác như vậy sẽ giúp thông điệp không chỉ dừng lại ở việc xem - mà trở thành hành động.
Bên cạnh đó, cần đưa yếu tố dữ liệu vào truyền thông một cách trực quan hơn. Chẳng hạn, nếu mỗi gia đình tắt bớt một bóng đèn trong một giờ, thành phố có thể tiết kiệm bao nhiêu điện? Nếu toàn bộ hộ dân sử dụng thiết bị tiết kiệm năng lượng, lượng phát thải CO₂ giảm bao nhiêu? Những con số được minh họa bằng đồ họa sinh động sẽ giúp người dân thấy rõ tác động của hành động nhỏ.
Thêm nữa, EVNHCMC cũng có thể hợp tác với các nhà sáng tạo nội dung, những người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội. Khi các thông điệp tiết kiệm điện được lồng ghép vào các vlog đời sống, video gia đình hay nội dung giáo dục cho trẻ em, khả năng lan tỏa sẽ mạnh mẽ hơn rất nhiều.
Điều quan trọng nhất là giữ được tinh thần gần gũi. Tiết kiệm điện không nên được truyền tải như một nghĩa vụ, mà nên được kể như một câu chuyện về lối sống văn minh và trách nhiệm với môi trường. Khi mỗi gia đình hiểu rằng việc tắt một thiết bị điện không chỉ giúp giảm hóa đơn tiền điện mà còn góp phần bảo vệ môi trường, hành vi ấy sẽ trở thành thói quen. Truyền thông, vì thế, không chỉ là cung cấp thông tin mà là cách gieo mầm những hạt giống nhận thức. Và đôi khi, một bức tranh minh họa dễ thương trên mạng xã hội hay một bài viết cảm động trên báo chí của EVNHCMC lại có thể làm được điều mà những văn bản dài dòng không làm được: khiến người ta mỉm cười, nhớ lâu và bắt đầu thay đổi.
Thật sự, từ những thói quen rất nhỏ trong mỗi nếp nhà, một "gia đình xanh" có thể hình thành. Và từ hàng triệu gia đình xanh như vậy, một thành phố xanh hơn, bền vững hơn cũng dần được xây dựng dễ dàng như vậy từ truyền thông cảm xúc.
